Voorzorgsmaatregelen

Europese reizigers hebben vrij weinig last van wormen. Ze verblijven vaak in aan onze gewoonten aangepaste hotels. Trekkers lopen echter een groter risico. Het in acht houden van een aantal hygiënische voorzorgsmaatregelen voorkomt veel ongemak. Zie voor uitgebreide voorzorgsmaatregelen het boekje: 'Gezond op vakantie' van het Koninklijk Instituut voor de Tropen .'

- Zwem niet in water dat mogelijk besmet kan zijn met dieren (slakken/insecten).
- Houd je nagels kort en schoon.
- Was fruit en groente zorgvuldig.
- Eet geen rauw of ongekookt voedsel.
- Aai geen (vreemde) huisdieren.

Behandeling

De meeste wormen zijn met bijna overal beschikbare medicamenten te bestrijden. Veel van deze middelen hebben echter bijwerkingen. Hieronder worden de meest voorkomende wormen besproken.

• Voorzorgsmaatregelen


• Aarsmaden


• Bilharzia


• Filariawormen


• Spoelwormen


• Zweepwormen


• Mijnwormen


• Larva migrans


• Lintwormen

Aarsmaden

Aarsmaden zijn kleine witte wormpjes van ongeveer een centimeter. Ze huizen in de dikke darm en veroorzaken vooral 's avonds en 's nachts jeuk rond de anus. Deze wordt veroorzaakt doordat de eieren van de wormen op de huid worden gedeponeerd. Door te krabben, kunnen deze eieren aan de vingers en onder de nagels terecht komen. Via de vingers kunnen de eitjes in de mond terecht komen. Dit zorgt ervoor dat de cyclus weer opnieuw begint. Ook kan de besmetting via kleding, beddengoed of stof worden overgedragen aan andere personen. Bij goede hygiënische voorzorgsmaatregelen worden de eitjes niet doorgeslikt. De infectie gaat dan na een aantal weken vanzelf over, wanneer de wormen in de darm dood zijn. Wanneer er (buik)klachten optreden is een wormmiddel noodzakelijk. Een middel als Mebendazol (Vermox) is effectief.

Bilharzia

Bilharzia of schistosomiasis wordt veroorzaakt door de tropische bilharzia-wormen. Deze wormen komen vooral voor in waterreservoirs, bevloeiingsprojecten en meren. Als je in Afrika en Latijns-Amerika wilt gaan zwemmen in een riviertje of meer, moet je je realiseren dat vrijwel al dit water, ook al heeft het onder de lokale bevolking de 'reputatie' vrij te zijn, met bilharzia besmet kan zijn. De wormen dringen door de huid van de (badende of zwemmende) mens heen. Via het bloed komen ze in de longen of lever. De volwassen geworden wormen verblijven uiteindelijk in de aders rond de blaas of in de darmwand. De eitjes die door deze dieren geproduceerd worden, verlaten het lichaam via de blaas of bekkenwand. Hieruit ontstaan wederom larven en begint de cyclus opnieuw.

De klachten die kunnen optreden zijn buikpijn en soms koorts. Ook bloed in de urine en in de stoelgang kan voorkomen. Uiteindelijk kunnen zware infecties optreden, die leiden tot buikklachten, blaas, nier- en leveraandoeningen. Bij Europeanen, die meestal maar sporadisch contact met besmet water hebben (gehad), vindt men vooral lichte infecties met weinig of geen klachten. Zij hebben ook weinig kans op ernstige orgaanbeschadigingen.

Preventie:
In de tropen is zoet water vrijwel altijd besmet met bilharziose . Zeewater en zwembadwater, dat regelmatig met chloor wordt behandeld, zijn veilig. Ga niet zwemmen of (pootje)baden in gebieden waar bilharziose voorkomt. Wie toch in contact komt met water, moet zich onmiddellijk goed afdrogen. Vaccinatie tegen de ziekte is niet mogelijk. Er zijn wel doeltreffende geneesmiddelen tegen bilharziose. Een eenmalige dosis praziquantel -tabletten is vaak afdoende.

Filariawormen

Filariawormen zijn draadvormige wormen die men alleen in de tropen kan oplopen, omdat de insecten die de infectie overbrengen, alleen daar voorkomen. Er zijn drie soorten filariasis infecties: de wuchereria bancrofti -infectie, rivierblindheid en de loa loa -infectie.

Wuchereria bancrofti
Wuchereria bancrofti komt bijna overal in de tropen en ook in sommige delen van de subtropen voor. De volwassen wormen, die vier tot acht centimeter lang zijn, huizen in lymfevaten en lymfeklieren. Hun larven zwermen uit in het bloed, vooral na zonsondergang. De wormen worden overgebracht door muggen, die zelf zijn besmet door het bijten van geïnfecteerde personen. Doordat lymfevaten en lymfeklieren, vooral in de liesstreek, geblokkeerd raken door weefselreacties rondom afgestorven wormen, kunnen op de lange duur de beruchte olifantsbenen (elefantiasis) ontstaan en allerlei afwijkingen aan de geslachtsorganen. Europeanen worden vrijwel nooit lang en ernstig genoeg geïnfecteerd om dit soort verschijnselen te krijgen. Voor hen is deze vorm van filaria dus geen werkelijk probleem.

Rivierblindheid
Rivierblindheid ( onchocerca volvulus ) komt alleen voor in tropisch Afrika en enkele delen van Latijns-Amerika. De vrouwelijke wormen kunnen vijftig centimeter lang worden. De volwassen wormen leven in het onderhuids weefsel. Een soort steekmugje (simulium; soms ten onrechte `vliegje' genoemd) brengt de infectie over van mens op mens. Bij zware infecties kunnen uitgebreide huidafwijkingen ontstaan en ook oogafwijkingen, tot blindheid toe. Men spreekt wel van rivierblindheid omdat het mugje en dus ook de ziekte vooral voorkomt langs bepaalde rivieren. Bij Europeanen, die meestal slechts licht geïnfecteerd raken, komen oogklachten zelden voor. Wel krijgen zij vaak jeuk en wat eczeemachtige plekken, ongeveer een jaar nadat zij geïnfecteerd zijn. Wie in een onchocerciasis-gebied is geweest (West-Afrika en vooral Kameroen zijn berucht), moet bij chronische huidklachten, vooral bij jeuk, aan deze worminfectie denken.

Loiasis ( loa loa ) komt alleen voor in enkele landen van West- en Centraal-Afrika. De wormen, die circa vier centimeter lang zijn, zwerven onderhuids door het lichaam. Soms komen zij daarbij ook in het oog terecht, waar zij tijdens hun passage soms een uur lang zichtbaar zijn. Dit veroorzaakt alleen maar wat tijdelijke irritatie van het oog. Soms treden huidzwellingen op, met name aan onderbeen of pols Calabar-zwelling, die kunnen doen denken aan reuma. Na enige dagen verdwijnen ze vanzelf. De infectie wordt van mens op mens overgebracht via de steek van bepaalde vliegen (chrysops). Gevaarlijk is de loiasis niet.

Spoelwormen

Spoelwormen ( ascaris lumbricoides ) zijn lichtroze wormen, die circa dertig centimeter lang en vijf millimeter dik zijn. Zij leven in de dunne darm waar de vrouwtjes eieren leggen die met de ontlasting mee naar buiten komen. De eieren zijn pas 'besmettelijk' nadat zij enkele weken in de natuur hebben kunnen rijpen (embryoneren).

Oorzaak:
Uit elk rijp ei dat wordt doorgeslikt kan weer een nieuwe worm ontstaan. Deze cyclus zal zich in Nederland maar zelden kunnen voltrekken, maar in de tropen kan men geïnfecteerd worden door het eten van fecaal besmet voedsel, bijvoorbeeld ongekookte groenten.
Soms krijgt men de wormen zelf te zien: zij kunnen met ontlasting of braaksel mee naar buiten komen of spontaan uit de anus kruipen. Dat komt nogal eens vlak na aanvang van de behandeling van een worminfectie voor, omdat de worm daardoor gaat zwerven. Wie daar niet op bedacht is en zoiets voor het eerst ziet, kan daar erg van schrikken; het is echter volstrekt ongevaarlijk. Inheemse kinderen hebben soms tientallen of honderden spoelwormen. Zulke zware infecties geven buikpijn, diarree, gebrek aan eetlust en soms zelfs afsluiting van een stuk darm. Lichte infecties met enkele wormen geven echter zelden klachten.

Spoelwormen kunnen slechts één á twee jaar leven. Daarna worden zij met de ontlasting vanzelf geëlimineerd. Wanneer men niet van buitenaf opnieuw geïnfecteerd wordt (door het doorslikken van nieuwe eieren) is men dus na hooguit twee jaar zijn wormen kwijt.

Zweepwormen

Zweepwormen ( trichuris trichiura ) zijn wormpjes van vier centimeter lengte, die in de dikke darm huizen. Hun eieren, die met de ontlasting naar buiten komen, moeten (evenals spoelworm-eieren) enkele weken rijpen in de vrije natuur voordat zij zich, na doorgeslikt te zijn, in de darm kunnen ontwikkelen tot volwassen wormen.

Oorzaak:
Besmetting geschiedt op dezelfde manier als bij spoelwormen, via het eten van besmet (ongekookt) voedsel. Zware infecties, dat wil zeggen infectie met duizenden wormen, kunnen buikpijn en diarree geven. De lichte infecties die vaak bij Europeanen in de tropen worden gevonden, hebben geen betekenis.

Na enkele jaren raakt men de wormen geleidelijk vanzelf kwijt.

Mijnwormen

De twee mijnworm soorten die bij de mens voorkomen als darmparasiet heten Ankylostoma duodenale en Necator americanus . Zij zijn één centimeter lang en zitten vast aan het slijmvlies van de dunne darm, waar zij kleine wondjes maken met als gevolg bloedverlies.

Oorzaak:
Wanneer ontlasting met eieren op de grond terechtkomt, komen de reeds gevormde larven daaruit gekropen. Een nieuwe gastheer wordt besmet doordat larven via de huid naar binnendringen bijvoorbeeld bij het lopen op blote voeten. Europese kinderen, die graag blootsvoets lopen of spelen op grond die fecaal besmet is, krijgen wel eens wat mijnwormen binnen, maar zelden zoveel dat daardoor bloedarmoede ontstaat. Dat gebeurt alleen bij zware infecties, zoals die onder de lokale bevolking vaak voorkomen.

Zonder herinfectie van buitenaf verdwijnt ook deze worminfectie vanzelf in enkele jaren.

Larva migrans

Larva migrans is een huidaandoening die wordt veroorzaakt door larven van mijnwormen, die eigenlijk thuishoren bij honden en katten. Het kan echter voorkomen dat ook een mens wordt geïnfecteerd. Dit gebeurt bijvoorbeeld vaak op een strand dat ook door honden wordt bezocht en bevuild. Vanaf de plaats waar de larven de huid zijn binnengedrongen, ontstaan jeukende, langzaam voortkruipende huidgangetjes ( creeping eruption ).

De aandoening verdwijnt na weken tot maanden vanzelf doordat de larven afsterven, omdat zij in een verkeerde gastheer terecht zijn gekomen en nooit verder komen dan de huid. Met bepaalde wormmiddelen kan men dit natuurlijke verloop versnellen. Een gemakkelijke behandeling die geen bijwerkingen geeft, is de plek insmeren met een zalf waarin een vergruisde wormtablet is verwerkt.

Lintwormen

Lintwormen treft men op veel plaatsen in de tropen massaal aan bij de lokale bevolking. De worm komt in de darm voor. Ook deze worm heeft een ingewikkelde levenscyclus: de kop van de volwassen worm, die vele meters lang kan worden, zit vast aan het eerste deel van de dunne darm.

Oorzaak:
De eitjes komen met de ontlasting in de grond en kunnen worden opgegeten door varkens of runderen. In deze dieren ontwikkelen zich de larven, die zich in het vlees bevinden. Indien dit vlees onvoldoende verhit wordt gegeten, komen de larven weer in de darm van de mens waar zich weer een volwassen worm kan ontwikkelen. Deze geeft meestal vrij weinig klachten (soms wat vage bovenbuikklachten).
In sommige gevallen kunnen de larven zich ook in de mens ontwikkelen wat meestal ook vrij weinig klachten geeft. Soms ontstaan kleine onderhuidse knobbeltjes. Deze worm bestaat uit segmenten die eieren bevatten. Deze segmenten kunnen in het toilet bij de ontlasting worden gevonden (dunne grijzige dooraderde plakjes tot enkele centimeters doorsnede). De diagnose wordt gesteld door het aantonen van de eieren in de ontlasting.

De behandeling is vrij eenvoudig met medicijnen. Infectie kan worden voorkomen door geen onvoldoende verhit vlees te eten.