In de (sub)tropen kun je te maken krijgen met de meestal mildere vormen van 'warmteziektes'. Wie daarbij zorgeloos omspringt met de water- en zoutbalans loopt het risico met uitputting door de warmte, stokerskramp of zelfs met een levensgevaarlijke warmteshock te worden geconfronteerd. Ook kou kan een aantal ziekteverschijnselen veroorzaken. De volgende ziektes komen aan bod:

• Zonnebrand


• Prickly heat


• Hitteshock


• Stokerskramp


• Warmte-oedeem


• Warmtestuwing


• Bergziekte


• Bevriezing


• Winterhanden en -voeten

Zonnebrand

Behandeling:
Lichte zonnebrand, waarbij de huid licht roze is geworden, kan het beste als volgt worden aangepakt: het zonnebad onmiddellijk staken, lauw douchen zonder zeep maar met overvloedig water en na voorzichtig droog deppen van het lichaam gewone talkpoeder gebruiken. Daarna enkele dagen niet zonnebaden (in de schaduw blijven), een sunblock gebruiken en luchtige kleding aantrekken. Wanneer de huid rood, droog en gespannen is, treedt meestal ook blaarvorming op, met jeuk en pijn als gevolg.

De behandeling is eigenlijk dezelfde als bij lichte zonnebrand. Men mag ongeveer een week niet in de zon, men mag de huid niet krabben maar hoogstens licht masseren en men moet de blaartjes voldoende tijd geven om op te drogen. Vellen trekken is uit den boze. Denk erom dat een beschadigde huid in de tropen heel snel geïnfecteerd raakt. Wanneer na zonnebrand ook koorts optreedt moet aan de water- en zoutbalans worden gedacht en is het bezoek van een arts noodzakelijk.

Prickly heat

Symptomen:
Prickly heat treedt meestal op de met kleding bedekte huiddelen op, meestal om het middel, de borstkas, de oksels of het hoofd. Het kan zich ook over het hele lichaam verspreiden, vooral bij kleine kinderen. Het is een hevig prikkelende en jeukende huiduitslag die uit rode pukkels, kleine blaasjes en vlekjes bestaat. Vaak is het slaapritme verstoord en kan men pas tegen de ochtend goed inslapen. Sommigen worden hierdoor snel geïrriteerd of zelfs agressief.

Oorzaak:
Voor prickly heat ( miliaria rubra ) bestaat geen Nederlandse benaming. De huidaandoening komt in de vochtig-warme tropen dusdanig vaak voor dat er in veel landen een aparte naam aan wordt gegeven. De oorzaak ervan is niet precies bekend, maar algemeen wordt aangenomen dat de door zweet voortdurend vochtige huid en verstopte zweetporiën er direct mee te maken hebben.

Behandeling :
Door zomin mogelijk kleding te dragen, kan dit op zich onschuldige ongemak vaak worden voorkomen. Wie er last van heeft, moet een lauwe douche nemen (niet te vaak!), zich goed maar voorzichtig afdrogen en vervolgens het lichaam met gewone talk, babypoeder, Nivea of een calaminelotion poederen of insmeren. Verblijf in een koele ruimte, bijvoorbeeld met airconditioning is aan te raden. Naarmate men beter acclimatiseert krijgt men er gewoonlijk steeds minder last van. Enkelen worden telkens met het euvel geconfronteerd als ze naar de tropen reizen en kunnen dan 'ongeschikt voor de tropen' worden verklaard.

Hitteshock

Symptomen:
Hitteshock, waarvan het eerste stadium hittekoorts of hyperpyrexie wordt genoemd, werd vroeger ten onrechte 'zonnesteek' genoemd. Deze benaming is onjuist omdat deze zeer gevaarlijke toestand ook voorkomt zonder dat men rechtstreeks aan het zonlicht wordt blootgesteld. Het eerste teken is verminderde transpiratie. Hierdoor wordt men onvoldoende gekoeld en stijgt de lichaamstemperatuur razendsnel tot 39 à 41 graden Celsius. Bij nog hogere lichaamstemperatuur treedt binnen twee tot vier uur de dood in als niet onmiddellijk wordt ingegrepen.
Andere alarmsignalen zijn: rode, droge huidverkleuring, zwaar bonkende hoofdpijn, agressiviteit, verward gedrag of apathie, onsamenhangende taal, duizeligheid, laten lopen van de urine, etc. Het slachtoffer wankelt, struikelt, krijgt ernstige ademhalingsmoeilijkheden en kan stuiptrekkingen en delirium vertonen.

Behandeling:
Onmiddellijk afkoelen tot een lichaamstemperatuur van circa 38,5 graden en zo spoedig mogelijk transport naar het ziekenhuis is de enige levensreddende behandeling: patiënt eerst in de schaduw leggen, alle kleren uittrekken, het lichaam voortdurend met koude natte doeken of iets dergelijks bedekken, dan wel afsponzen en koelte toewaaien [waaiers en ventilatoren], tot het vervoer is geregeld. Indien de patiënt bij kennis is moeten ook koele dranken worden gegeven. In het ziekenhuis zal de patiënt meestal met koud water worden besproeid en een druppelinfuus krijgen.

Omdat nog niet bekend is waarom het regelmechanisme van het lichaam het laat afweten, zijn preventieve maatregelen moeilijk aan te geven. Meestal wordt een combinatie van de volgende factoren aangewezen: voortdurende warmtestress (dus vooral, maar niet uitsluitend in een vochtig-warm klimaat), aanzienlijke fysieke inspanningen, te warme kleding, zwaarlijvigheid, gebrekkige lichaamsconditie, overmatig gebruik van alcohol, invloed van geneesmiddelen.

Stokerskramp

Symptomen:
De spierkrampen, meestal in de benen maar ook elders in het lichaam, treden plotseling op. Ze zijn zeer hevig en pijnlijk, maar gaan gewoonlijk na enkele minuten over. Soms moet de patiënt braken.

Oorzaak:
Stokerskramp of hittekramp is een vorm van uitputting door de warmte die meestal veroorzaakt wordt door een combinatie van fysieke inspanning en overvloedige transpiratie zonder adequate toevoer van zout.

Behandeling:
De behandeling is eenvoudig: aanvoer van voldoende zout (minimaal 15-20 gram per dag) bijvoorbeeld door het drinken van zoute vloeistoffen 3-4 gram per liter vloeistof] in voedsel en drank. Let erop dat de braakneigingen hierdoor niet worden versterkt. Verder zijn afkoeling en rust vanzelfsprekend.

Warmte-oedeem

Warmte-oedeem is typisch een aandoening die 'nieuwkomers' treft. Vocht hoopt zich op in de enkels en daarom werd warmte-oedeem vroeger ook 'dek-enkels' genoemd. Het is eigenlijk dezelfde conditie die optreedt door langdurig onbeweeglijk in het vliegtuig te zitten. Zwaarlijvige vrouwen hebben er vaker last van dan mannen. Warmte-oedeem gaat na enkele dagen, naarmate men beter aan het klimaat went, vanzelf over. Ook hier is de behandeling vanzelfsprekend: strakke kleren losmaken of uittrekken en met de benen omhoog gaan rusten.

Warmtestuwing

Symptomen:
Het slachtoffer voelt zich onwel en zwak, vaak ook duizelig en misselijk. Soms komt dit gevoel zo snel opzetten dat men niet de tijd krijgt om te gaan zitten of liggen. Men kan enkele seconden maar soms ook uren buiten bewustzijn blijven. Daarna voelt men zich meestal beter.

Oorzaak:
Warmtestuwing, het duizelig worden of flauwvallen door de hitte, treedt meestal op bij vakantiegangers die snel van een koud naar een warm klimaat reizen en ter plekke om allerlei redenen moeilijker wennen dan anderen of zich onmiddellijk al te zeer inspannen. Het bloedcirculatiesysteem heeft zich nog niet goed aangepast.

Behandeling:
De behandeling spreekt voor zich: met de benen hoger dan het lichaam plat op de rug liggen, strakke kleren losmaken of uittrekken, koele omslagen op het hoofd. Als het slachtoffer weer bij kennis is kan een koele drank worden gegeven

Bergziekte

Symptomen:
De symptomen van bergziekte zijn duizeligheid, misselijkheid, slaapproblemen, hoofdpijn, vermoeidheid en gebrek aan eetlust.

Oorzaak:
Bij een hoogte van circa 3500 meter krijgt de helft van de gezonde vakantiegangers na enkele dagen of soms zelfs na enkele weken last van het gebrek aan zuurstof. Deze toestand wordt (acute) bergziekte genoemd.

Behandeling:
Behandeling bij milde hoogteziekte bestaat uit het niet verder stijgen en eventueel afdalen als de verschijnselen niet binnen enkele dagen verbeteren. Bij hoofdpijn kan men paracetamol gebruiken. Aanvullend kunnen medicijnen en zuurstof gegeven worden. De behandeling van ernstige hoogteziekte bestaat uit het direct afdalen! Aanvullend kunnen medicijnen en zuurstof gegeven worden.

Preventie:
1. Langzaam stijgen naar hoogtes boven de 2500 meter.
2. Acclimatiseren gedurende twee dagen als men stijgt tot boven de 2500 meter.
3. Geen alcohol en slaapmiddelen gebruiken.
4. Slaapplaatsen moeten bij voorkeur niet meer dan driehonderd meter hoger liggen dan de slaapplaats van de nacht tevoren.
5. In overleg met de arts kan een geneesmiddel ( acetazolamide ) gebruikt worden om de acclimatisering te bevorderen bij:
· mensen die eerder hoogteziekte gehad hebben.
#183; een plotselinge stijging naar (slaap)hoogtes boven de 3500 meter waarbij acclimatiseren niet mogelijk is.

Bevriezing

Oorzaak:
Bevriezing treedt het gemakkelijkst op bij uitstekende lichaamsdelen als handen, voeten, neus, oren, kin en wangen. Veel veranderlijke factoren bepalen wanneer er gevaar voor bevriezing is: de kou, de omvang van het blootgestelde lichaamsdeel, de sterk afkoelende werking van de wind et cetera.

Symptomen:
Bij beginnende bevriezing voelt men scherpe pijn in het blootgestelde lichaamsdeel dat dan onmiddellijk weer moet worden opgewarmd. Helaas wordt dit alarmsignaal vaak niet opgemerkt, bijvoorbeeld omdat men al oververmoeid is. Later wordt het getroffen lichaamsdeel ongevoelig, wit en voelt hard aan. Reisgenoten moeten elk ogenblik alert zijn op dergelijke verschijnselen bij hun vrienden. Alleen reizen in een koud klimaat is overigens zeer af te raden.

Behandeling:
Beginnende bevriezing is in principe gemakkelijk te behandelen. De betrokken lichaamsdelen moeten worden geïsoleerd en verwarmd. Ernstige bevriezing vereist onmiddellijk maar voorzichtig transport naar een ziekenhuis om blijvend letsel te voorkomen.

Winterhanden en -voeten

Oorzaak:
Winterhanden en -voeten zijn het gevolg van het afwisselend blootstellen van deze lichaamsdelen aan natte kou en snelle opwarming. Er treden dan jeukende en pijnlijke zwellingen op.

Behandeling:
Preventie van dit op zich milde ongemak is het droog en warm houden van de handen en voeten, het vermijden van tocht en langdurige onbeweeglijkheid. Behandeling van winterhanden en -voeten met een calaminelotion brengt snel verlichting. Zoals bekend is het warmen van winterhanden en -voeten een pijnlijke zaak. Wie er chronisch last van heeft mag er bij een reis naar warme landen op rekenen dat het ongemak bij aankomst haast onverdraaglijke pijn teweeg kan brengen.