Een aantal ziektes wordt overgedragen door het eten en/of drinken van besmet voedsel of drinkwater. De volgende ziektes worden hieronder nader toegelicht:

• Bacillaire dysenterie


• Buiktyfus


• Cholera


• Hepatitis A


• Miltvuur


• Paratyfus


• Salmonellose

Bacillaire dysenterie

Symptomen:
De symptomen zijn acuut optredende diarree en matig hoge tot hoge koorts, vaak gepaard met buikkrampen en heftige aandrang, soms meer dan tien keer per dag. De ontlasting is gewoonlijk waterig en bevat bloed en/of slijm. Misselijkheid en braakneigingen komen vaak voor. Bacillaire dysenterie is op zich niet erg gevaarlijk en gaat zonder medische behandeling meestal na één tot twee weken vanzelf over.

Oorzaak:
Bacillaire dysenterie, vaak ook shigellose genoemd, wordt meestal veroorzaakt door één van de talrijke shigellabacteriën. Maar ook andere bacteriën kunnen verantwoordelijk zijn. Voor een leek is het meestal mogelijk bacillaire dysenterie te onderscheiden van amoebendysenterie. Bacillaire dysenterie gaat haast altijd gepaard met hoge koorts, terwijl dit bij amoebendysenterie niet het geval is. Bacillaire dysenterie is een veel voorkomende oorzaak van diarree in warme landen. De overdracht van de bacteriën vindt plaats door het drinken of nuttigen van besmet water (door menselijke of dierlijke uitwerpselen), melk en onvoldoende gaar of door vliegen besmet voedsel.

Preventie:
De beste preventie bestaat uit zorgvuldige hygiëne, gezonde voeding en het vermijden van onbetrouwbaar water. Als de symptomen ernstig zijn, bijvoorbeeld hoge koorts, wordt de arts geraadpleegd. De ontlasting wordt onderzocht om een geschikte antibioticumkuur te kunnen voorschrijven.

Buiktyfus

Symptomen:
De eerste symptomen na de incubatietijd van tien dagen tot twee weken zijn nogal vaag. Ze kunnen doen denken aan een beginnende verkoudheid of keelpijn met enige verhoging. Meestal is sprake van hoofdpijn. De koorts wordt elke dag hoger (tot ongeveer veertig graden Celsius), terwijl de pols langzaam is. Soms gaan deze symptomen gepaard met overgeven en verstopping. Ook diarree komt voor, maar lang niet altijd. In de tweede week is soms puntvormige rode huiduitslag te zien. Er is dan ook sprake van rillingen, sufheid of zelfs verwardheid. De patiënt voelt zich slap, lijdt aan gewichtsverlies en droogt uit.

Bij tijdige en juiste behandeling verloopt de genezing vrij snel. Zonder behandeling kunnen gevaarlijke complicaties optreden, bijvoorbeeld bloedvergiftiging, shock, bloedingen of buikvliesontsteking. Bij het vermoeden van buiktyfus moet de arts worden ingeschakeld. Ondertussen kunnen koele natte doeken worden gebruikt om de koorts te verlagen. Vanzelfsprekend moet de patiënt veel drinken om uitdroging te voorkomen. Bloed- en stoelgangonderzoek is nodig voor de diagnose. Soms is ziekenhuisopname gewenst.

Oorzaak:
Buiktyfus of typhoid wordt ook wel tyfus genoemd. Salmonella typhi, één van de ongeveer tweeduizend salmonella-bacteriën, is meestal de verwekker van buiktyfus. Deze gevaarlijke ziekte komt overal ter wereld voor waar slechte hygiënische omstandigheden heersen. Vooral in de (sub)tropen is buiktyfus wijd verbreid. De overdracht vindt meestal plaats door besmet voedsel, water en melk.

Preventie:
Voor de preventie is zorgvuldige hygiëne (handen wassen!) van het grootste belang. Tijdige vaccinatie voor het bezoeken van endemische gebieden is zonder meer aan te bevelen. Er bestaat een slikvaccin en een prikvaccin, die echter geen van beide volledige bescherming bieden. Van het slikvaccin Vivotif zijn drie capsules nodig, namelijk één om de twee dagen op een lege maag. Het brengt soms wat buikklachten teweeg maar zijn werking is bij juiste toediening even goed als het al langer verkrijgbare prikvaccin. Hiervan zijn twee injecties nodig, met een tussentijd van een maand. Na drie jaar is het tijd voor een boosterprik (herhaling). Na de prikvaccinatie kunnen pijn in de arm en lichte temperatuurverhoging optreden.

Cholera

Symptomen:
Besmetting brengt diarreeverschijnselen teweeg of kan zelfs ongemerkt verlopen. De incubatietijd bedraagt zes uur tot enkele dagen, afhankelijk van de ernst van de besmetting. Het hoofdsymptoom van ernstige cholerabesmetting is acuut optredende hevige en waterige diarree, de zogenoemde 'rijstwater-stoelgang', met zeer snelle en levensbedreigende uitdroging (shock!) als gevolg (soms al na enkele uren). Rehydratie door overvloedig drinken en toediening van glucose-oplossingen is de allereerste maatregel. Onmiddellijke opname in het ziekenhuis is essentieel, vooral wanneer de patiënt zich zeer zwak voelt, overgeeft en last heeft van kramp in de beenspieren. Bij tijdige en juiste behandeling verloopt de genezing meestal vlot.

Oorzaak:
De soms zeer ernstige ingewandstoornis wordt veroorzaakt door vibrio cholerae of vibrio el tor . De overdracht vindt plaats door met uitwerpselen besmet water of voedsel (vooral ongeschild fruit, vissalade, onvoldoende gekookte zeevruchten). Cholera-epidemieën komen nog regelmatig voor in gebieden met slechte hygiënische voorzieningen, zoals in Afrika, het Midden-Oosten, India, Pakistan en Centraal- en Zuid-Amerika (Bolivia, Colombia, Ecuador).

Preventie:
Voor de preventie is zorgvuldige hygiëne een eerste vereiste. Helaas worden epidemieën niet altijd tijdig bekendgemaakt. Vaccinatie tegen cholera wordt niet geadviseerd omdat het vaccin weinig effectief is (circa vijftig procent). Behalve bij sommige Afrikaanse grenzen, wordt praktisch geen officieel vaccinatiebewijs meer gevraagd. Voor dergelijke landen wordt nog wel een vaccinatiestempel aanbevolen om doorreisproblemen te voorkomen. Het vaccinatiebewijs is zes dagen na de injectie voor zes maanden geldig.

Hepatitis A

Symptomen:
Na de incubatietijd van twee weken tot anderhalve maand, zijn de eerste symptomen van hepatitis A hoofdpijn, lichte koorts, misselijkheid, braken, diarree, pijn rechtsboven in de buik en gebrek aan eetlust. Na één tot tien dagen wordt de patiënt geel, wat vaak het duidelijkst aan de kleur van het oogwit is te merken. De urine wordt donkerkleurig en de ontlasting juist lichtkleurig (stopverf). De arts moet altijd te hulp worden geroepen. Om de diagnose te stellen is bloedonderzoek nodig. Na de acute periode blijft de patiënt meestal nog maandenlang erg zwak. Sommige patiënten hebben jaren nodig om volledig te herstellen. Rust en een aangepast dieet zijn de pijlers van de behandeling, want er bestaan geen geneesmiddelen tegen hepatitis A. Sterker nog, medicamenten doen meer kwaad dan goed omdat ze de zieke lever nog meer kunnen belasten. Daarom mogen trouwens evenmin vetten en alcoholische dranken worden gebruikt.

Oorzaak:
Hepatitis A of besmettelijke geelzucht komt overal ter wereld voor. In warme landen is deze door een virus veroorzaakte leverziekte zeer wijd verbreid. Jaarlijks worden circa tien miljoen mensen besmet. Vooral veel kinderen lopen al vroeg hepatitis A op. Daarna zijn ze voor de rest van hun leven immuun want men kan maar één keer besmet worden. Besmetting vindt plaats door onhygiënische toestanden, zoals met uitwerpselen vervuild water of voedsel. Berucht zijn de geelzucht-'epidemieën' na het nuttigen van door rioolwater besmette mosselen en andere schelpdieren in het Middellandse-Zeegebied. Hepatitis A is één van de meest voorkomende ernstige en langdurige ziekten die Europese vakantiegangers in (sub)tropische gebieden mee naar huis kunnen nemen. Bij onbeschermde personen bedraagt de kans om de ziekte te krijgen ongeveer één op duizend tijdens een verblijf van vier weken en zelfs ongeveer één op vijftig bij rugzaktoeristen.

Preventie:
Het eerste effectieve vaccin tegen hepatitis A, namelijk Havrix van SmithKline Beecham, is enkele jaren geleden geïntroduceerd. Het biedt volledige en langdurige bescherming. De inenting bestaat uit twee injecties. De eerste injectie beschermt meer dan een jaar. De booster (herhalingsinjectie), die na circa zes maanden wordt gegeven, beschermt jaren tegen de ziekte. De kort durende passieve bescherming (één tot drie maanden) door middel van het inspuiten van gammaglobulines wordt steeds minder toegepast.

Miltvuur

Symptomen:
Het hoofdsymptoom van miltvuur is een grote open puist met een donkerblauw tot zwart centrum en een dieprode rand. Daarnaast treden soms hoofdpijn, misselijkheid en braakneigingen op. De behandeling omvat een antibioticumkuur.

Oorzaak:
Miltvuur (ook anthrax of koolbuil) wordt veroorzaakt door de sporen van bacillus anthracis en komt behalve in Afrika en Azië, ook in Haïti voor. De overdracht vindt plaats door contact met besmette dieren (vooral geiten) of hun producten (melk, huiden). De sporen kunnen jaren besmettelijk blijven. Miltvuur is met name gevaarlijk omdat het snel algemene sepsis (bloedvergiftiging) teweeg kan brengen.

Preventie:
Voor personen die beroepshalve met besmette dieren in aanraking komen bestaat een vaccin.

Paratyfus

Symptomen:
Voor de leek zijn de symptomen en het verloop van de ernstige vormen van de ziekte niet te onderscheiden van buiktyfus. Alleen een bacteriekweek kan uitsluitsel geven. Paratyfus kan vrij ernstig zijn maar kan zich ook beperken tot diarree.

Oorzaak:
Paratyfus komt overal ter wereld voor en wordt veroorzaakt door salmonella paratyfi A, B of C (paratyfus A in Oost-Europa en Azië, paratyfus B in West-Europa en paratyfus C in Guyana]. De overdracht vindt plaats door contact met besmette dieren (vooral geiten) of hun producten (melk, huiden).

Preventie/behandeling:
De behandeling bestaat uit een antibioticumkuur met ampicilline, chlooramfenicol, amoxicilline of ciprofloxacin. In sommige landen wordt preventief nog wel het combinatievaccin TAB tegen buiktyfus en paratyfus A en B gegeven. Vanwege de geringe werkzaamheid van dit vaccin is men daar in Nederland vanaf gestapt.

Salmonellose

Oorzaak:
Veel meer of minder ernstige darminfecties op reis zijn het gevolg van 'voedselvergiftiging' (= eigenlijk voedselinfectie). Tot de bekendste verwekkers behoren eschericia coli en een aantal salmonella-bacteriën. Mosselen, kip, koude salades et cetera zijn op dit punt berucht. Ook hier is vrijwel altijd sprake van ongunstige hygiënische omstandigheden.

Preventie:
Meestal is het ergste leed - diarree! - na enkele dagen geleden. Maatregelen om uitdroging te voorkomen, zijn hier altijd op hun plaats. Bedrust en licht verteerbare maaltijden bespoedigen het genezingsproces. Wanneer de symptomen niet snel verdwijnen, moet de hulp van een dokter worden ingeroepen voor een antibioticumkuur.